Cách chơi cờ tướng cho người mới: bàn cờ, quân cờ, mục tiêu
Cờ tướng (hay còn gọi là tượng kỳ, xiangqi) là một trong những môn cờ chiến thuật phổ biến nhất châu Á, đặc biệt quen thuộc với người Việt Nam và Trung Quốc. Nếu bạn hoàn toàn mới làm quen, bài viết này sẽ giúp bạn nắm được cấu tạo bàn cờ, các quân cờ và mục tiêu của một ván đấu trước khi tìm hiểu sâu hơn về cách đi từng quân cờ hay luật chiếu tướng, chiếu bí.
Bàn cờ 9x10 và cấu tạo đặc biệt
Khác với bàn cờ vua có 8x8 ô vuông với quân đặt ở giữa ô, bàn cờ tướng gồm 9 đường dọc và 10 đường ngang giao nhau, tạo thành 90 giao điểm. Quân cờ được đặt và di chuyển trên các giao điểm này chứ không phải trong ô, đây là điểm khác biệt cơ bản đầu tiên mà người mới cần ghi nhớ.
Bàn cờ được chia làm hai nửa đối xứng cho hai bên, mỗi bên kiểm soát 9x5 giao điểm (5 hàng ngang tính từ đáy của mình). Toàn bộ bàn cờ có hai cấu trúc đặc biệt quyết định phần lớn chiến thuật của môn cờ này: sông và cung tướng.
Sông (hà)
Ở chính giữa bàn cờ, giữa hàng ngang thứ 5 và thứ 6, có một khoảng trống gọi là "sông" hay "hà", thường được ghi chữ "Sở Hà Hán Giới" mang ý nghĩa lịch sử về ranh giới giữa hai nước Sở và Hán thời cổ đại Trung Hoa. Sông không phải là giao điểm để đặt quân mà là ranh giới phân chia lãnh thổ hai bên.
Sông ảnh hưởng trực tiếp đến cách di chuyển của hai loại quân: Tượng không được đi qua sông (chỉ hoạt động trong lãnh thổ của mình), còn Tốt chỉ được đi ngang sau khi đã qua sông. Đây là lý do vì sao hiểu rõ vị trí con sông là bước đầu tiên để đọc hiểu bàn cờ.
Cung tướng (cửu cung)
Ở mỗi bên, tại vị trí trung tâm của 3 đường dọc giữa (thường là cột 4, 5, 6 tính từ trái) và 3 hàng ngang gần đáy nhất, có một ô vuông được vẽ thêm hai đường chéo tạo thành hình chữ X, gọi là "cung tướng" hay "cửu cung". Đây là khu vực duy nhất mà quân Tướng và quân Sĩ được phép hoạt động — cả hai quân này không bao giờ được rời khỏi phạm vi 9 điểm của cung.
7 loại quân cờ và số lượng
Mỗi bên có tổng cộng 16 quân, chia thành 7 loại khác nhau:
- Tướng (Soái): 1 quân, là quân quan trọng nhất, mục tiêu bảo vệ xuyên suốt ván đấu.
- Sĩ: 2 quân, hộ vệ sát cạnh Tướng, chỉ đi chéo trong cung.
- Tượng (Voi): 2 quân, phòng thủ nửa sân nhà, không qua sông.
- Xe: 2 quân, được coi là quân mạnh nhất do di chuyển tự do theo hàng dọc và hàng ngang.
- Pháo: 2 quân, có cách ăn quân đặc biệt qua "ngòi".
- Mã: 2 quân, di chuyển hình chữ L nhưng có thể bị cản chân.
- Tốt (Binh): 5 quân, quân yếu nhất khi chưa qua sông nhưng trở nên linh hoạt hơn khi vượt sông.
Mỗi loại quân có cách di chuyển và giá trị chiến thuật riêng biệt, bạn có thể xem chi tiết từng quân tại bài cách đi từng quân cờ tướng.
Cách bố trí quân lúc bắt đầu ván đấu
Ở hàng đáy cùng của mỗi bên (hàng thứ 1 và thứ 10), các quân được xếp từ trái sang phải theo thứ tự: Xe, Mã, Tượng, Sĩ, Tướng, Sĩ, Tượng, Mã, Xe. Tướng luôn ở chính giữa cung. Hàng thứ 3 (tính từ đáy mỗi bên) đặt hai quân Pháo tại cột thứ 2 và thứ 8. Hàng thứ 4 đặt 5 quân Tốt tại các cột 1, 3, 5, 7, 9 (cách đều nhau một cột).
Mục tiêu của ván đấu: chiếu bí đối phương
Mục tiêu cuối cùng của cờ tướng là chiếu bí (checkmate) quân Tướng của đối phương — tức là đặt Tướng đối phương vào tình thế bị chiếu (bị quân của mình tấn công trực tiếp ở nước đi kế tiếp) mà không còn bất kỳ nước đi nào để thoát khỏi tình trạng đó. Khi một bên bị chiếu bí, ván đấu kết thúc ngay lập tức và bên còn lại giành chiến thắng.
Ngoài chiếu bí, cờ tướng còn có một luật đặc biệt khác hẳn cờ vua: nếu đến lượt đi mà một bên không còn nước đi hợp lệ nào (dù không bị chiếu), bên đó bị xử thua chứ không phải hòa. Luật này cùng các quy định về cờ hòa và các thế cấm được trình bày chi tiết tại bài cờ hòa và các luật cấm.
Lượt đi và nguyên tắc cơ bản
Hai bên luân phiên đi quân, mỗi lượt chỉ được di chuyển đúng một quân theo đúng luật di chuyển của loại quân đó. Bên cầm quân Đỏ (hoặc quân có màu sáng hơn tùy bộ cờ) thường đi trước. Không có luật phong cấp như cờ vua — khi Tốt qua sông, nó chỉ được thêm khả năng đi ngang chứ không biến thành quân khác.
Một nguyên tắc quan trọng cần nhớ ngay từ đầu là hai Tướng không bao giờ được phép đứng đối mặt trực tiếp trên cùng một đường dọc nếu không có quân nào chắn ở giữa — quy tắc này được giải thích kỹ trong bài về chiếu tướng và chiếu bí.
Bắt đầu chơi ngay
Sau khi nắm được cấu tạo bàn cờ, các loại quân và mục tiêu ván đấu, bạn đã sẵn sàng để thực hành. Bạn có thể vào chơi cờ tướng online miễn phí ngay trên trình duyệt để luyện tập với máy hoặc đấu với người chơi khác, đồng thời tham khảo thêm các bài luật chi tiết khác trong cụm bài luật chơi cờ tướng để nắm vững toàn bộ quy tắc trước khi bước vào những ván đấu đầu tiên.