Cách đi từng quân cờ tướng: Tướng, Sĩ, Tượng, Xe, Pháo, Mã, Tốt

Sau khi đã nắm được cách chơi cờ tướng và cấu tạo bàn cờ, bước tiếp theo quan trọng nhất là hiểu chính xác cách di chuyển của từng loại quân. Mỗi quân trong cờ tướng có luật đi riêng, và một số quân còn có những điều kiện bị cản khiến người mới dễ nhầm lẫn. Bài viết này trình bày chi tiết từng quân một để bạn tra cứu nhanh khi cần.

Tướng

Tướng chỉ được đi 1 bước mỗi lần, theo phương ngang hoặc phương dọc (không đi chéo), và bắt buộc phải luôn ở trong phạm vi cung tướng — 9 giao điểm được đánh dấu hình chữ X ở chính giữa hàng đáy của mỗi bên. Tướng không bao giờ được rời khỏi cung dù chỉ một bước.

Một luật đặc biệt liên quan đến Tướng là hai Tướng của hai bên không được phép đứng đối mặt trực tiếp trên cùng một đường dọc mà không có quân nào ở giữa che chắn. Nếu một nước đi khiến tình huống này xảy ra, nước đi đó là bất hợp lệ. Luật này được gọi là "lộ mặt tướng" và được giải thích kỹ hơn trong bài chiếu tướng, chiếu bí và lộ mặt tướng.

Sĩ

Sĩ di chuyển 1 bước theo đường chéo và cũng bị giới hạn hoàn toàn trong phạm vi cung tướng, giống như Tướng. Vì cung chỉ có 9 điểm tạo thành hình chữ X với 5 điểm có thể đi chéo tới nhau, Sĩ chỉ di chuyển qua lại giữa các điểm này: từ 4 góc cung vào điểm trung tâm và ngược lại. Sĩ không bao giờ đi thẳng ngang hay thẳng dọc, và cũng không bao giờ ra khỏi cung. Vai trò chính của Sĩ là hộ vệ sát cạnh Tướng, ngăn quân địch tiếp cận.

Tượng

Tượng di chuyển theo đường chéo với bước nhảy cố định 2x2 (đi chéo qua đúng 2 giao điểm một lần, tạo thành hình chữ điền 田). Tượng có hai giới hạn quan trọng cần nhớ:

• Không được qua sông: Tượng chỉ hoạt động trong phạm vi nửa bàn cờ của bên mình, đóng vai trò phòng thủ chứ không tấn công sâu.
• Cản tượng nhãn: Nếu tại giao điểm chính giữa đường chéo 2x2 (gọi là "mắt tượng" hoặc "tượng nhãn") đã có quân cờ nào đó đứng chắn (dù là quân mình hay quân địch), Tượng không thể nhảy qua điểm đó, bất kể phía sau có ô trống hay không. Đây là luật "cản Tượng" quan trọng cần ghi nhớ khi tính nước đi.

Xe

Xe di chuyển theo đường thẳng, cả hàng ngang lẫn hàng dọc, với số bước không giới hạn miễn là đường đi không bị quân nào (dù quân mình hay quân địch) chắn ngang. Nếu gặp quân cản, Xe phải dừng lại trước quân đó (nếu là quân mình) hoặc có thể ăn quân đó rồi dừng tại vị trí vừa ăn (nếu là quân địch). Xe không có bất kỳ giới hạn nào về sông hay cung, và được coi là quân mạnh nhất bàn cờ nhờ tầm hoạt động linh hoạt này.

Pháo

Pháo di chuyển giống hệt Xe khi chỉ di chuyển (theo đường thẳng ngang hoặc dọc, không bị cản thì đi bao xa cũng được), nhưng cách ăn quân của Pháo lại hoàn toàn khác biệt và là điểm dễ nhầm lẫn nhất với người mới:

• Khi di chuyển không ăn quân: đường đi phải hoàn toàn trống, không có quân nào chắn ngang.
• Khi ăn quân: Pháo bắt buộc phải nhảy qua đúng 1 quân khác (gọi là "ngòi" hay "pháo đài", có thể là quân mình hoặc quân địch) nằm trên cùng đường thẳng, rồi mới ăn được quân địch đứng ngay sau ngòi đó. Nếu không có ngòi, hoặc có từ 2 ngòi trở lên chắn trước quân định ăn, Pháo không thể ăn được quân đó.

Nói cách khác, Pháo cần chính xác một quân đệm ở giữa để có thể ăn quân, khác hẳn nguyên tắc di chuyển thông thường.

Mã

Mã di chuyển theo hình chữ L: đi 1 bước thẳng (ngang hoặc dọc) rồi đi tiếp 1 bước chéo ra ngoài, tổng cộng tạo thành 8 hướng di chuyển có thể từ một vị trí. Điểm đặc biệt của Mã là luật "cản chân mã" (hay "gò chân mã"): nếu tại giao điểm liền kề theo hướng thẳng đầu tiên của nước đi (trước khi rẽ chéo) có quân nào đó đứng chắn, Mã không thể đi theo hướng đó nữa, dù điểm đến vẫn còn trống. Đây là lý do Mã hoạt động kém hiệu quả khi bị bao vây bởi quân của chính mình hoặc đối phương ở các ô liền kề.

Tốt (Binh)

Tốt là quân có luật đi thay đổi theo vị trí trên bàn cờ, chia làm hai giai đoạn:

• Trước khi qua sông: Tốt chỉ được đi thẳng về phía trước (hướng về phía Tướng đối phương) đúng 1 bước mỗi lượt, không được đi ngang hay lùi.
• Sau khi qua sông: ngoài đi thẳng về phía trước, Tốt còn được phép đi ngang sang trái hoặc phải 1 bước. Tuy nhiên Tốt vẫn không bao giờ được lùi lại, dù đã qua sông hay chưa.

Vì lý do này, Tốt sau khi qua sông trở nên linh hoạt và nguy hiểm hơn hẳn, thường được dùng để phối hợp tấn công hoặc khống chế các điểm quan trọng gần cung tướng đối phương.

Tổng kết và luyện tập

Nắm vững cách đi của 7 loại quân, đặc biệt là các luật cản Mã, cản Tượng và cách ăn quân đặc biệt của Pháo, là nền tảng bắt buộc trước khi học các chiến thuật nâng cao như chiếu tướng, chiếu bí hay các thế cờ hòa và luật cấm. Cách tốt nhất để ghi nhớ là thực hành trực tiếp — bạn có thể chơi cờ tướng online miễn phí ngay để luyện tập từng nước đi của mỗi quân.